Nhựa PHA là gì? Đặc điểm, phân loại & ứng dụng

Nhựa PHA (Polyhydroxyalkanoates) là nhóm polyester sinh học do vi khuẩn tổng hợp và tích lũy trong tế bào khi lên men nguồn carbon tái tạo như đường, dầu thực vật hoặc chất thải hữu cơ.

PHA phân hủy được trong đất, nước biển và đống ủ compost tại nhà, còn PLA chủ yếu cần lò ủ công nghiệp. Đổi lại, PHA có giá thành cao, cửa sổ gia công hẹp và không phù hợp với thùng chứa hay vật dụng luân chuyển chịu tải nhiều năm. 

PHA có nhiều dạng: PHB cứng và giòn, mcl-PHA mềm dẻo gần như cao su, còn các copolymer như PHBV, PHBH được điều chỉnh tỷ lệ monome để tăng độ dai. Cùng Nhựa Việt Tiến tìm hiểu và phân biệt rõ các nhóm này để chọn đúng loại vật liệu cho nhu cầu sử dụng.

Nhựa PHA là gì?

Nhựa PHA (Polyhydroxyalkanoates) là một nhóm nhựa sinh học được tạo ra thông qua quá trình lên men vi sinh vật từ các nguồn nguyên liệu tái tạo như đường, dầu thực vật, tinh bột hoặc chất thải hữu cơ. Trong tế bào vi khuẩn, PHA vừa là nguồn năng lượng vừa là kho dự trữ carbon.

Vi khuẩn chỉ tích lũy PHA trong một điều kiện cụ thể: thiếu dinh dưỡng nhưng thừa carbon. Quá trình sinh tổng hợp PHA thường xảy ra khi thiếu các nguyên tố đa lượng như phosphor, nitơ hoặc thiếu oxy, đồng thời nguồn carbon được cung cấp dư thừa. Enzyme PHA synthase là chất xúc tác trùng hợp các đơn vị 3-hydroxyacyl-CoA thành mạch PHA.

PHA là nhựa sinh học được tổng hợp nhờ vi sinh vật
PHA là nhựa sinh học được tổng hợp nhờ vi sinh vật

Tính chất đặc trưng của nhựa sinh học PHA

Tính chất của nhựa PHA thay đổi theo thành phần monome. 

Thông số

PHB

Khối lượng riêng

1.23 g/cm³ (chìm trong nước)

Nhiệt độ hóa thủy tinh (Tg)

4 – 7 °C

Nhiệt độ nóng chảy (Tm)

175 – 180 °C

Độ kết tinh

50 – 90%

Độ bền kéo

15 – 40 MPa

7 tính chất cần biết khi đánh giá PHA:

  • Chịu nhiệt nhưng cửa sổ gia công hẹp.
  • Cứng nhưng giòn.
  • Kết tinh chậm.
  • Cản oxy và hương tốt.
  • Bền tia UV hơn PLA. 
  • Tương thích sinh học. 
  • Phân hủy nhờ enzyme của vi sinh vật. 

Nhóm PHA mạch trung bình có tính chất gần cao su hơn là nhựa cứng.

Ưu và nhược điểm của vật liệu PHA

Nhựa PHA phù hợp khi sản phẩm cần phân hủy ngoài môi trường tự nhiên.

Ưu điểm

  • Nguyên liệu tái tạo đa dạng.
  • Phân hủy trong nhiều môi trường. 
  • Gia công trên thiết bị sẵn có.
  • Tính chất và độ tương thích sinh học của PHA có thể thay đổi bằng cách phối trộn, biến tính bề mặt hoặc kết hợp với polymer, enzyme và vật liệu vô cơ khác.
  • Cản oxy tốt hơn PP, phù hợp bao bì giữ mùi vị thực phẩm.
  • An toàn khi cấy ghép trong cơ thể.
PHA có nguồn gốc tái tạo và tương thích sinh học
PHA có nguồn gốc tái tạo và tương thích sinh học

Nhược điểm

  • Giá thành cao, phụ thuộc giá nguồn carbon (đường, dầu thực vật). 
  • Quy mô sản xuất nhỏ, khâu chiết tách tốn kém.
  • Tiêu thụ nhiều nước (khoảng 150kg nước cho mỗi kg PHA).
  • PHA được thiết kế để phân hủy nhờ vi sinh vật, nên không phải lựa chọn cho vật dụng luân chuyển, chịu tải lặp lại trong nhiều năm.

5 loại nhựa PHA phổ biến hiện nay

PHA thường được phân thành 5 nhóm dưới đây.

PHA ngắn mạch (scl-PHA – Short Chain Length PHA)

scl-PHA là nhóm PHA có monome chứa 3 – 5 nguyên tử carbon, gồm PHB và PHV. Đây là nhóm PHA phổ biến nhất và được nghiên cứu kỹ nhất, ví dụ poly-3-hydroxybutyrate và poly-3-hydroxyvalerate. Nhóm này được nhiều vi khuẩn tổng hợp, trong đó có Cupriavidus necator và Alcaligenes latus.

scl-PHA cứng, có độ bền gần nhựa PP, phù hợp sản phẩm định hình như hộp, nắp, dao nĩa.

PHA trung bình mạch (mcl-PHA – Medium Chain Length PHA)

mcl-PHA là nhóm PHA có monome chứa 6 – 14 nguyên tử carbon. Nhóm này chủ yếu được vi khuẩn chi Pseudomonas tạo ra. 3-hydroxyoctanoate và 3-hydroxydecanoate là hai monome chính trong mcl-PHA.

mcl-PHA mềm, dẻo, gần giống chất đàn hồi ở nhiệt độ phòng, khác hẳn PHB cứng giòn. Các mcl-PHA mang nhóm chức được xem là ứng viên linh hoạt cho những ứng dụng giá trị cao.

Nhựa PHA mạch trung bình mềm dẻo, gần giống cao su
Nhựa PHA mạch trung bình mềm dẻo, gần giống cao su

PHA dài mạch (lcl-PHA – Long Chain Length PHA)

lcl-PHA là nhóm PHA có monome chứa hơn 14 nguyên tử carbon. Ví dụ tiêu biểu của nhóm này là 3-hydroxyhexadecanoate. lcl-PHA hiếm gặp và ít được nghiên cứu. Nhóm này chủ yếu còn ở giai đoạn nghiên cứu.

PHA đồng trùng hợp (Copolymer PHA)

PHA đồng trùng hợp là PHA chứa từ hai loại monome trở lên, nhằm khắc phục độ giòn của PHB. Copolymer PHA chứa từ hai monome mạch ngắn với mạch trung bình hoặc dài hoặc hai monome mạch trung bình. 3 copolymer thương mại tiêu biểu:

  • PHBV (3HB + 3HV): Kém cứng hơn và dai hơn PHB, có thể dùng làm vật liệu bao bì. 
  • PHBH (3HB + 3HH): PHBH phân hủy nhanh, dai và có cửa sổ gia công nhiệt rộng.
  • P(3HB-co-4HB) và các tổ hợp khác: Điều chỉnh tỷ lệ monome để đạt độ dẻo hoặc tốc độ phân hủy mong muốn.
Kết hợp monome để điều chỉnh độ dẻo của PHA
Kết hợp monome để điều chỉnh độ dẻo của PHA

PHA chuyên dụng (tùy chỉnh theo nhu cầu)

PHA chuyên dụng là PHA được thiết kế riêng cho một ứng dụng bằng cách chọn monome, biến tính hoặc phối trộn. 3 hướng tiêu biểu:

  • P4HB cho y tế: Tepha sản xuất poly-4-hydroxybutyrate (P4HB) bằng công nghệ DNA tái tổ hợp và lên men đã cấp bằng sáng chế, cho phép điều chỉnh tính chất cơ học và tốc độ tiêu hủy trong cơ thể.
  • PHA dạng hạt xốp: Kaneka phát triển hạt xốp từ PHBH có thể đúc trên thiết bị hiện có thành bao bì thực phẩm và phi thực phẩm.
  • Vật liệu tổ hợp: Phối trộn PHA với PLA hoặc gia cường bằng cellulose, sợi tự nhiên nhằm cải thiện độ bền cơ học, khả năng gia công và tính chất cản khí, ứng dụng trong màng và bao bì sinh học.

Ứng dụng thực tế của nhựa PHA

Dưới đây là một số ứng dụng phổ biến của vật liệu PHA.

Trong nông nghiệp

Màng phủ nông nghiệp là ứng dụng tiêu biểu của PHA trên đồng ruộng. Màng phủ từ copolymer PHA giúp giảm cỏ dại, tăng khả năng giữ ẩm và có thể chứa phân bón hoặc thuốc bảo vệ thực vật để giải phóng dần khi màng phân hủy. 

Màng phủ PHA giúp giữ ẩm và phân hủy sinh học
Màng phủ PHA giúp giữ ẩm và phân hủy sinh học

Trong kho bãi và vận chuyển

PHA được dùng làm lớp chèn lót, xốp đệm và màng bao gói dùng một lần trong vận chuyển. Hạt xốp PHBH của Kaneka có thể đúc trên thiết bị hiện có thành bao bì thực phẩm và phi thực phẩm mà vẫn giữ các đặc tính chính của xốp polyolefin.

Ngoài ra, nhựa sinh học PHA còn có thể dùng để sản xuất thùng nhựa, hộp đựng hoặc bao bì cứng. Tuy nhiên, việc ứng dụng ít được ưa chuộng vì còn gặp nhiều hạn chế về giá thành và độ bền cơ học.

Trong bao bì thực phẩm

Nhựa PHA được sử dụng để sản xuất túi, hộp đựng, ly, thìa, dĩa và màng bọc thực phẩm nhằm thay thế nhựa dùng một lần. Các sản phẩm này có khả năng chống thấm nước, hạn chế dầu mỡ thẩm thấu và phân hủy sinh học trong điều kiện phù hợp.

PHA dùng sản xuất túi, hộp và màng bọc thực phẩm
PHA dùng sản xuất túi, hộp và màng bọc thực phẩm

Trong vật liệu tiêu dùng

PHA được sử dụng để sản xuất nhiều vật dụng ngắn ngày như viên nang cà phê, túi mua sắm, dao nĩa và các sản phẩm thay thế nhựa dùng một lần. Ngoài ra, PHA còn được gia công thành sợi nhựa phục vụ công nghệ in 3D.

Trong y khoa

Các thiết bị y tế từ PHA đang được ứng dụng hoặc nghiên cứu gồm chỉ khâu, thiết bị sửa sụn chêm, vít, nẹp xương, lưới phẫu thuật, stent, ống dẫn hướng thần kinh và băng gạc vết thương. 

PHA được ứng dụng và nghiên cứu làm vật liệu y tế
PHA được ứng dụng và nghiên cứu làm vật liệu y tế

Xem thêm:

  • Nhựa HDPE và PP: Khác biệt, ứng dụng và cách chọn tối ưu
  • Nhựa Composite là gì? Cấu tạo, phân loại & ứng dụng
  • Nhựa PS là gì? Có an toàn không? Đặc tính & ứng dụng phổ biến

Câu hỏi thường gặp về nhựa PHA

Dưới đây là một số câu trả lời khi tìm hiểu về vật liệu PHA.

PHA và nhựa PLA khác nhau như thế nào?

Nhựa PHA và nhựa PLA khác nhau chủ yếu ở môi trường phân hủy: PHA phân hủy được trong đất, nước biển và đống ủ compost tại nhà, còn PLA chủ yếu cần lò ủ công nghiệp. 

Mất bao lâu để sản phẩm từ vật liệu nhựa sinh học PHA phân hủy hoàn toàn?

Sản phẩm từ vật liệu PHA phân hủy hoàn toàn trong khoảng vài tháng đến hơn một năm, tùy môi trường và độ dày sản phẩm. 

Quy trình sản xuất nhựa PHA có khó không?

Quy trình sản xuất PHA khó và tốn kém. Quy trình gồm 4 bước chính: chuẩn bị nguồn carbon từ đường, tinh bột hoặc phụ phẩm hữu cơ; lên men vi sinh để vi khuẩn tích lũy PHA trong tế bào; thu hồi và tinh chế polymer; cuối cùng sấy khô, tạo hạt để gia công thành sản phẩm.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ nhựa PHA là gì, các loại phổ biến, đặc tính và ứng dụng thực tế của vật liệu sinh học này. Đối với nhu cầu lưu trữ, vận chuyển hàng hóa thường xuyên, hãy tham khảo các sản phẩm thùng nhựa công nghiệp tại Nhựa Việt Tiến để được tư vấn theo nhu cầu sử dụng.

zalo-icon