Nhựa plastic là gì? Có độc không? Phân loại & ứng dụng

Nhựa plastic (chất dẻo) là hợp chất cao phân tử tổng hợp hoặc bán tổng hợp, gồm polyme nền và phụ gia. Khoảng 99% lượng nhựa hiện nay có nguồn gốc từ dầu mỏ, khí đốt hoặc than.

Nhựa plastic không độc khi được sản xuất đúng tiêu chuẩn và dùng đúng điều kiện. Rủi ro sức khỏe đến từ phụ gia thôi nhiễm, nhiệt độ sử dụng sai, vi nhựa và việc đốt nhựa. Theo hệ mã SPI, nhựa có 7 loại từ số 1 – số 7, chia thành nhựa nhiệt dẻo tái chế được và nhựa nhiệt rắn định hình cố định.

Ngoài giải đáp nhựa plastic là gì, Nhựa Việt Tiến cũng giới thiệu 4 bước biến dầu khí thành sản phẩm nhựa, so sánh khối lượng riêng của nhựa với nhôm và thép, rồi nêu 4 nguyên tắc dùng nhựa an toàn. 

Nhựa plastic là gì?

Nhựa plastic (hay còn gọi là chất dẻo) là một loại hợp chất cao phân tử (polymer) tổng hợp hoặc bán tổng hợp. Vật liệu được con người tạo ra từ các nguyên liệu như dầu mỏ, khí tự nhiên, than đá hoặc cellulose. Từ “plastic” bắt nguồn từ chữ Hy Lạp “plastikos”, có nghĩa là dễ uốn, dễ đúc hình.

Nhựa plastic được làm bằng gì?

Nhựa plastic được làm từ polyme nền chiếm phần lớn khối lượng và phụ gia quyết định tính năng sử dụng. Nguồn nguyên liệu của polyme nền gần như hoàn toàn là nhiên liệu hóa thạch. Khoảng 99% lượng nhựa đang dùng hiện nay có nguồn gốc từ dầu mỏ, khí đốt hoặc than, theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP).

Quy trình biến dầu khí thành sản phẩm nhựa gồm bốn bước:

• Tách nguyên liệu: Dầu thô được chưng cất để lấy phân đoạn naphtha; khí tự nhiên được tách lấy ethane và propane.
• Cracking tạo monome: Nguyên liệu được bẻ gãy ở nhiệt độ cao để tạo ra các monome như ethylene, propylene, styrene và vinyl chloride.
• Phản ứng: Monome liên kết với nhau thành chuỗi dài qua phản ứng trùng hợp (tạo PE, PP, PVC, PS) hoặc trùng ngưng (tạo PET, PA), rồi được cắt thành hạt nhựa.
• Phối trộn và gia công: Hạt nhựa được trộn phụ gia, sau đó tạo hình bằng ép phun, ép đùn, ép thổi hoặc ép nhiệt thành sản phẩm cuối.

5 nhóm phụ gia phổ biến gồm: chất hóa dẻo (làm mềm PVC), chất ổn định nhiệt (chống phân hủy khi gia công), chất chống tia UV (cho sản phẩm ngoài trời), chất độn như bột đá CaCO₃ (giảm giá thành, tăng độ cứng) và hạt màu (tạo màu sắc).

Nhựa plastic có độc không?

Nhựa plastic không hoàn toàn độc, nhưng mức độ an toàn phụ thuộc vào từng loại nhựa và cách người dùng sử dụng chúng. Nhựa plastic ở dạng polyme rắn, sản xuất đúng tiêu chuẩn và dùng đúng điều kiện, có độ trơ hóa học cao và không gây độc khi tiếp xúc thông thường. 

Rủi ro sức khỏe phát sinh từ:

• Phụ gia thôi nhiễm (BPA và phthalate). 
• Sai điều kiện nhiệt.
• Vi nhựa, đây là các mảnh nhựa kích thước dưới 5mm, hình thành khi sản phẩm nhựa bị mài mòn, phân rã dưới nắng hoặc vỡ vụn trong môi trường.
• Đốt nhựa ngoài trời hoặc trong lò không đạt chuẩn giải phóng khí độc, đặc biệt với nhựa chứa clo như PVC. 

Các nguyên tắc giúp bạn dùng nhựa an toàn:

• Kiểm tra mã nhựa in dưới đáy sản phẩm trước khi dùng cho thực phẩm.
• Chọn nhựa nguyên sinh cho sản phẩm chứa thực phẩm, nước uống hoặc hóa chất.
• Không hâm nóng thực phẩm trong hộp không ghi nhãn chịu nhiệt hoặc an toàn với lò vi sóng.
• Thay mới đồ nhựa đã trầy xước, nứt hoặc đổi màu, vì bề mặt hư hại làm tăng khả năng thôi nhiễm.

7 đặc tính nổi bật của nhựa plastic

Để hiểu rõ hơn nhựa plastic là gì, dưới đây là các đặc điểm của vật liệu này:

• Khối lượng riêng thấp: Phổ biến từ 0.90 g/cm³ (PP) đến khoảng 1.4 g/cm³ (PET, PVC cứng), nhẹ hơn nhôm (2.7 g/cm³) và thép (7.85 g/cm³) nhiều lần. PP và PE nhẹ hơn nước nên nổi trên mặt nước.
• Chịu va đập và dai: Mạch polyme có thể trượt và biến dạng trước khi đứt nên sản phẩm nhựa thường móp hoặc cong thay vì vỡ vụn như thủy tinh hay gốm.
• Cách điện và cách nhiệt: Mạch polyme không có electron tự do, nên nhựa là vật liệu cách điện tiêu chuẩn cho vỏ dây điện, ổ cắm và vỏ thiết bị.
• Trơ hóa học và chống ăn mòn: PE và PP không phản ứng với phần lớn axit, kiềm và dung dịch muối, không gỉ sét như kim loại.
• Chống thấm nước: Polyolefin (PE, PP) gần như không hút nước, giữ ổn định kích thước trong môi trường ẩm.
• Dễ tạo hình hàng loạt: Một khuôn ép phun cho ra sản phẩm giống hệt nhau với chu kỳ tính bằng giây, giúp hạ giá thành trên mỗi sản phẩm.
• Dễ tạo màu: Hạt màu trộn trực tiếp vào nhựa nóng chảy, màu sắc phân bố đều trong toàn bộ khối vật liệu thay vì chỉ ở bề mặt.

Song song với ưu điểm, nhựa plastic có 4 hạn chế cần biết khi chọn vật liệu:

• Chịu nhiệt thấp hơn kim loại: Đa số nhựa thông dụng bắt đầu mềm hoặc biến dạng trong khoảng 60 – 120 °C.
• Lão hóa dưới tia UV: Sản phẩm để ngoài trời không có phụ gia chống UV sẽ bạc màu, giòn và nứt theo thời gian.
• Biến dạng khi chịu tải lâu (creep): Nhựa chịu tải nặng liên tục nhiều tháng sẽ võng dần dù tải nằm dưới giới hạn bền.
• Tồn tại lâu trong môi trường: Đặc tính bền hóa học khiến nhựa thải bỏ khó phân hủy tự nhiên, đây là gốc rễ của ô nhiễm nhựa.

Nhựa được phân loại như thế nào?

Nhựa được phân loại theo nguồn gốc (tự nhiên, bán tổng hợp, tổng hợp) và theo tính chất nhiệt học (nhiệt dẻo, nhiệt rắn) và theo 7 mã ký hiệu. 

Phân loại theo nguồn gốc

• Nhựa nguyên sinh: Là loại nhựa được chiết xuất từ dầu mỏ, chưa qua sử dụng, có độ tinh khiết cao, an toàn cho sức khỏe và giá thành đắt (thường dùng trong y tế, đồ chơi trẻ em, bao bì thực phẩm,…).
• Nhựa tái sinh: Là nhựa được tạo ra từ quá trình thu gom và tái chế các sản phẩm nhựa đã qua sử dụng. Loại này kém tinh khiết hơn, độ bền thấp hơn và giá rẻ hơn, thường dùng để làm sọt rác, pallet, ống nước xây dựng.

Phân loại theo ứng xử với nhiệt độ

• Nhựa nhiệt dẻo (Thermoplastics): Có thể mềm ra khi nung nóng và cứng lại khi làm nguội, cho phép tái chế nhiều lần (ví dụ PE, PP, PVC, PET).
• Nhựa nhiệt rắn (Thermosets): Khi đã qua gia nhiệt lần đầu sẽ định hình cố định, nếu nung nóng lại sẽ bị phân hủy thay vì mềm ra, không thể tái chế (ví dụ nhựa epoxy, Melamine).

Phân loại theo 7 mã ký hiệu nhựa phổ biến (Theo mã SPI)

Trong đời sống, nhựa thường được đánh số từ 1 – 7 trong biểu tượng hình tam giác tái chế: 

• Số 1 – PET (Polyethylene Terephthalate): Trong suốt, nhẹ, dùng làm chai nước suối, chai nước ngọt, hộp đựng thực phẩm (thường chỉ dùng 1 lần).
• Số 2 – HDPE (High-Density Polyethylene): Cứng, chịu lực tốt, dùng làm bình sữa, bình đựng chất tẩy rửa, can đựng dầu.
• Số 3 – PVC (Polyvinyl Chloride): Cứng hoặc mềm dẻo, dùng làm ống nước, màng co thực phẩm, dây cáp điện.
• Số 4 – LDPE (Low-Density Polyethylene): Dẻo, mỏng, dùng làm túi ni-lông, màng bọc thực phẩm.
• Số 5 – PP (Polypropylene): Chịu nhiệt rất tốt (lên đến khoảng 100°C), an toàn trong lò vi sóng, dùng làm hộp đựng thực phẩm, ly nhựa, phụ tùng ô tô.
• Số 6 – PS (Polystyrene): Nhẹ, dễ định hình, dùng làm hộp xốp đựng cơm, đĩa nhựa dùng một lần.
• Số 7 – PC hoặc các loại nhựa khác (Tritan, Acrylic,…): Dùng trong bình đựng nước thể thao lớn, đồ điện tử.

Bài tổng hợp 7 loại nhựa thường gặp giúp bạn đối chiếu các mã trên với đặc điểm và ứng dụng của từng nhóm trong đồ dùng hằng ngày.

8 nhóm ứng dụng của nhựa plastic

Ngoài nắm rõ nhựa plastic là gì, dưới đây là các ứng dụng trong hầu hết lĩnh vực sản xuất và đời sống:

• Bao bì và đóng gói: Nhóm tiêu thụ nhựa lớn nhất, gồm chai PET cho nước uống, màng LDPE cho túi và màng bọc, hộp PP cho thực phẩm, chai HDPE cho sữa và chất tẩy rửa.
• Xây dựng và hạ tầng: Ống cấp thoát nước PVC và HDPE, khung cửa uPVC, tấm lợp lấy sáng PC, màng chống thấm HDPE và vải địa kỹ thuật PP.
• Ô tô và giao thông: Cản xe, bảng táp-lô, ốp nội thất và chi tiết dưới nắp capo bằng PP, ABS và PA, giúp giảm khối lượng xe và tiết kiệm nhiên liệu.
• Điện và điện tử: Vỏ dây và cáp điện PVC, vỏ thiết bị ABS, ổ cắm và cầu dao PC, bo mạch nền epoxy. 
• Y tế: Bơm kim tiêm, túi truyền dịch, ống thông, găng tay và vỏ thiết bị chẩn đoán, phần lớn là sản phẩm dùng một lần để đảm bảo vô trùng.
• Nông nghiệp: Màng phủ nông nghiệp, nhà màng, ống tưới nhỏ giọt và lưới che nắng làm từ PE.
• Gia dụng: Hộp đựng thực phẩm, rổ, chậu, ghế, xô và đồ chơi, chủ yếu làm từ PP và HDPE nhờ chịu nước nóng và chịu va đập.
• Công nghiệp kho vận và quản lý chất thải: Thùng nhựa chứa và luân chuyển hàng hóa, pallet nhựa kê hàng, can nhựa đựng hóa chất và thùng rác công cộng. Nhóm sản phẩm này dùng PP hoặc HDPE nguyên sinh, vì phải chịu va đập khi xếp dỡ, chịu hóa chất khi vệ sinh và chịu nắng khi đặt ngoài trời.

Hy vọng qua bài viết, bạn đã hiểu rõ nhựa plastic là gì, thành phần cấu tạo, đặc tính, cách phân loại và ứng dụng trong đời sống. Nhờ trọng lượng nhẹ, độ bền tốt và khả năng gia công linh hoạt, nhựa plastic trở thành vật liệu phổ biến trong nhiều ngành công nghiệp.

Trong lĩnh vực lưu trữ và vận chuyển hàng hóa, nhựa HDPE và PP được sử dụng rộng rãi nhờ khả năng chịu lực, chống va đập và kháng hóa chất. Bạn có thể tham khảo các mẫu thùng nhựa công nghiệp tại Nhựa Việt Tiến để lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu sử dụng.