Rác thải là gì? 4 loại phổ biến & cách xử lý đúng

Rác thải là các vật chất, đồ dùng hoặc nguyên liệu bị loại bỏ sau sử dụng hoặc không còn giá trị trong sinh hoạt và sản xuất. Rác thải là một phần của khái niệm chất thải trong Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Rác thải chia thành 4 nhóm: hữu cơ, vô cơ, tái chế và nguy hại. Chúng phát sinh từ 7 nguồn chính và gây ô nhiễm đất, nước, không khí nếu không được xử lý đúng cách. Trong bài viết này, Nhựa Việt Tiến sẽ giải đáp rác thải là gì, đối chiếu từng nhóm với quy định pháp luật và chỉ rõ 3 phương pháp xử lý rác thải hiệu quả.

Rác thải là gì? Phân biệt giữa rác thải với chất thải?

Rác thải là tất cả các vật chất, đồ dùng hoặc nguyên liệu bị con người loại bỏ sau quá trình sử dụng hoặc không còn giá trị sử dụng trong đời sống sinh hoạt, sản xuất.

Chất thải là khái niệm rộng hơn. Luật Bảo vệ môi trường 2020 định nghĩa chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí hoặc dạng khác được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác; chất thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc bùn thải. Như vậy, mọi rác thải đều là chất thải, nhưng nước thải, khí thải hay bùn thải công nghiệp không được gọi là rác.

Phân biệt rác thải và chất thải theo luật

4 loại rác thải phổ biến

Ngoài khái niệm rác thải là gì, dưới đây là 4 loại phổ biến.

Rác hữu cơ là gì?

Rác hữu cơ là rác có nguồn gốc từ sinh vật, phân hủy được nhờ vi sinh vật trong thời gian ngắn, tương ứng với nhóm “chất thải thực phẩm” trong luật. Nhóm này gồm thức ăn thừa, vỏ và hạt trái cây, rau củ hỏng, bã trà, bã cà phê, xương, vỏ trứng và lá cây.

Vì độ ẩm cao, rác hữu cơ để lâu sinh mùi, nước rỉ và thu hút ruồi, chuột, nên cần chứa trong thùng có nắp kín và giao thu gom hằng ngày. Khi được tách riêng, rác hữu cơ trở thành nguyên liệu ủ phân compost hoặc sản xuất khí sinh học (biogas).

Rác vô cơ là gì?

Rác vô cơ là rác không có nguồn gốc sinh vật hoặc không phân hủy sinh học được, đồng thời không có giá trị tái chế, tương ứng với phần còn lại của nhóm “chất thải rắn sinh hoạt khác”. Ví dụ điển hình là tã bỉm, băng vệ sinh, giấy ăn và giấy vệ sinh đã dùng, sành sứ vỡ, gạch đá vụn, tro bếp, đầu lọc thuốc lá và túi nilon dính bẩn.

Rác vô cơ thường được đưa đi đốt hoặc chôn lấp, nên khối lượng loại rác này càng nhỏ thì chi phí xử lý càng thấp. Bạn giảm được rác vô cơ bằng cách rửa sạch bao bì nhựa trước khi bỏ, để chúng chuyển sang nhóm rác tái chế.

Rác tái chế là gì?

Rác tái chế là rác có thể thu hồi để sản xuất nguyên liệu hoặc sản phẩm mới, tương ứng với nhóm “chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế”. Nhóm rác tái chế phổ biến trong gia đình gồm 5 dạng:

Giấy: Báo cũ, sách vở, bìa carton, hộp giấy, túi giấy.
Nhựa: Chai nước, can dầu ăn, hộp nhựa, chai dầu gội, nắp chai.
Kim loại: Lon bia, lon nước ngọt, hộp sữa bột bằng thiếc, đồ dùng bằng nhôm, sắt.
Thủy tinh: Chai, lọ, hũ thủy tinh còn nguyên.
Thiết bị điện, điện tử nhỏ: Điện thoại cũ, sạc, dây cáp, đèn led hỏng.

Rác tái chế chỉ giữ được giá trị khi sạch và khô. Bạn nên tráng sơ chai, hộp đựng thực phẩm, làm bẹp chai nhựa và gấp gọn thùng carton để giảm thể tích trước khi giao.

Rác thải nguy hại là gì?

Rác thải nguy hại là rác chứa thành phần có thể gây hại cho sức khỏe con người và môi trường. Luật Bảo vệ môi trường 2020 định nghĩa chất thải nguy hại là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây nhiễm độc hoặc có đặc tính nguy hại khác.

Trong rác sinh hoạt, hướng dẫn kỹ thuật phân loại xếp vào phân nhóm chất thải nguy hại các loại bao bì đựng thuốc bảo vệ thực vật, chất tẩy rửa có thành phần nguy hại, bình gas mini, bóng đèn huỳnh quang thải, pin và ắc quy thải. Ngoài ra còn có nhiệt kế thủy ngân vỡ, vỏ bình xịt côn trùng, dầu nhớt thải và kim tiêm đã dùng.

Pin, hóa chất và vật dụng chứa chất độc hại

Nguồn gốc của rác thải

Rác thải phát sinh từ 7 nguồn chính:

Hộ gia đình: Nguồn phát sinh rác sinh hoạt lớn nhất, gồm thức ăn thừa, bao bì, giấy, đồ dùng hỏng.
Thương mại và dịch vụ: Chợ, siêu thị, nhà hàng, khách sạn thải nhiều rác hữu cơ, thùng carton và bao bì nhựa.
Nơi công cộng: Đường phố, công viên, bến xe, bãi biển phát sinh vỏ chai, ly nhựa, túi nilon, lá cây.
Cơ quan, trường học, văn phòng: Chủ yếu giấy, bao bì đồ uống, hộp cơm.
Công nghiệp: Khu công nghiệp thải phế liệu sản xuất, bao bì nguyên liệu, bùn thải và một phần chất thải nguy hại.
Xây dựng: Gạch vụn, bê tông, gỗ cốp pha, sắt thép vụn khi xây mới và phá dỡ công trình.
Y tế: Bông băng, kim tiêm, dụng cụ dùng một lần. Chất thải rắn y tế phát sinh khoảng 450 tấn/ngày, trong đó 47 – 50 tấn là chất thải nguy hại.

5 tác động của rác thải đến môi trường và sức khỏe

Sau khi đã hiểu rác thải là gì, nếu không được thu gom và xử lý đúng cách gây ô nhiễm đất, nước, không khí và đe dọa trực tiếp sức khỏe con người.

Ô nhiễm đất và nước ngầm: Rác hữu cơ phân hủy tạo nước rỉ rác chứa kim loại nặng, hóa chất và vi sinh vật gây bệnh. Khi bãi chôn lấp không có lớp lót chống thấm, nước rỉ ngấm vào đất và mạch nước ngầm. Pin, ắc quy và bóng đèn huỳnh quang lẫn trong rác thường làm tăng hàm lượng kim loại nặng trong nước rỉ.
Ô nhiễm sông, biển: Rác nhựa trôi theo cống, kênh rạch ra sông và biển. Bộ Tài nguyên và Môi trường ước tính mỗi năm Việt Nam có khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa thải ra môi trường, trong đó khoảng 0,28 – 0,73 triệu tấn đổ ra biển.
Ô nhiễm không khí và khí nhà kính: Rác hữu cơ phân hủy yếm khí trong bãi chôn lấp sinh ra khí mê-tan. Tiềm năng làm nóng toàn cầu của mê-tan cao gấp tới 28 lần CO₂. Đốt rác lộ thiên còn nguy hiểm hơn: dioxin và các hợp chất liên quan thường hình thành khi nhựa PVC bị đốt ngoài trời và ít nhất 30 hợp chất loại này được xem là có hại cho sức khỏe con người.
Ảnh hưởng sức khỏe: Khói từ rác cháy chứa bụi mịn, kim loại nặng và các chất gây ung thư. Bãi rác hở cũng là nơi phát sinh ruồi, muỗi, chuột truyền bệnh.
Tổn thất kinh tế: Chi phí xử lý rác và khắc phục hậu quả ô nhiễm ngày càng tăng, tạo gánh nặng cho xã hội và môi trường.

Thực trạng rác thải hiện nay

Lượng rác thải sinh hoạt ở Việt Nam tiếp tục tăng, trong khi phần lớn vẫn được xử lý bằng chôn lấp. 3 điểm nổi bật trong thực trạng xử lý rác tại Việt Nam:

Chôn lấp vẫn là phương pháp chính: Khoảng 64% rác thải sinh hoạt được xử lý bằng chôn lấp, trong đó chỉ khoảng 20% là chôn lấp hợp vệ sinh.
Hạ tầng xử lý phân tán: Cả nước có 1.548 cơ sở xử lý chất thải rắn sinh hoạt, gồm 7 cơ sở đốt phát điện, 333 cơ sở đốt không phát điện, 30 dây chuyền sản xuất phân compost và 1.178 bãi chôn lấp.
Tái chế nhựa còn thấp: Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chỉ 27% lượng rác thải nhựa được các cơ sở và doanh nghiệp tái chế, tận dụng.

3 phương pháp xử lý rác thải hiệu quả

Ngoài giải đáp rác thải là gì, dưới đây là 3 cách xử lý rác thải phổ biến và hiệu quả nhất hiện nay.

Phân loại rác bằng thùng chứa chuyên dụng

Phân loại rác bằng thùng chứa chuyên dụng là việc dùng các thùng riêng, phân biệt bằng màu sắc hoặc nhãn, cho từng nhóm rác ngay tại nơi phát sinh. Theo 3 nhóm của Luật Bảo vệ môi trường 2020 cộng phân nhóm nguy hại, một hộ gia đình cần tối thiểu 3 thùng và 1 hộp nhỏ:

Thùng rác hữu cơ: Có nắp kín, dung tích nhỏ, đổ hằng ngày để tránh mùi và nước rỉ.
Thùng rác tái chế: Dung tích lớn hơn vì giấy, chai nhựa chiếm nhiều thể tích nhưng nhẹ.
Thùng rác còn lại: Chứa rác vô cơ không tái chế được.
Hộp hoặc túi kín cho rác nguy hại: Pin, bóng đèn, bình xịt, gom đủ rồi giao tại điểm thu hồi.

Ở văn phòng, trường học và khu công cộng, thùng phân loại thường đặt thành cụm 2 – 4 ngăn, mỗi ngăn có nhãn hình minh họa để người dùng nhận biết nhanh. Bạn có thể xem thêm các mẫu thùng rác theo dung tích và vị trí đặt.

Sử dụng thùng rác chuyên dụng để phân loại

Tái chế rác thải có thể tái sử dụng

Tái chế rác thải là quá trình thu hồi giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh từ rác để sản xuất nguyên liệu hoặc sản phẩm mới. Trước tái chế là tái sử dụng: dùng lại chai lọ, hộp nhựa, túi vải nhiều lần làm giảm lượng rác ngay từ đầu.

Bán hoặc tặng cho người thu mua phế liệu: Giấy, carton, lon nhôm, chai nhựa đã làm sạch có giá trị thu mua.
Giao tại điểm thu hồi của chương trình tái chế: Siêu thị, trường học và tổ chức môi trường thường đặt điểm nhận pin, đồ điện tử cũ, vỏ hộp sữa giấy.
Giao cho đơn vị thu gom rác: Theo đúng túi hoặc thùng tái chế mà địa phương quy định.

Thu gom rác đúng cách

Thu gom rác đúng cách là chứa rác đã phân loại trong bao bì, thùng phù hợp và chuyển giao đúng giờ, đúng điểm, cho đúng đơn vị có chức năng. Quy định hiện hành yêu cầu chất thải rắn sinh hoạt khác phải được chứa, đựng trong bao bì theo quy định và chuyển giao cho cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển.

5 nguyên tắc thu gom bạn nên áp dụng:

Buộc kín túi rác: Trước khi đặt vào thùng để tránh rơi vãi và nước rỉ.
Đặt rác đúng giờ, đúng điểm tập kết: Theo lịch của tổ dân phố hoặc đơn vị vệ sinh môi trường.
Không trộn lại: Rác đã phân loại khi bỏ vào thùng chung.
Tách riêng chất thải cồng kềnh: Như tủ, nệm, đồ gỗ và liên hệ đơn vị thu gom theo yêu cầu.
Vệ sinh thùng rác định kỳ: Bằng nước và chất tẩy rửa để hạn chế mùi và côn trùng.

Câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu rác thải là gì

Dưới đây là những câu hỏi giúp bạn hiểu rõ hơn về cách phân loại, xử lý và quản lý rác thải hiệu quả.

Rác thải nhựa là gì?

Rác thải nhựa là các sản phẩm làm từ nhựa bị thải bỏ sau khi sử dụng hoặc không còn giá trị sử dụng. Các loại phổ biến gồm túi nilon, chai nhựa, ống hút, hộp xốp, đồ gia dụng cũ, bao bì công nghiệp và vật tư nhựa y tế đã qua sử dụng.

Rác thải rắn là gì?

Rác thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc bùn thải, theo định nghĩa chất thải rắn tại Luật Bảo vệ môi trường 2020. Như vậy, chất thải rắn là vật thể ở thể rắn hoặc bùn thải được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.

Điện rác thải là gì?

Điện rác thải là điện năng sản xuất từ việc đốt rác, thường gọi là “điện rác” hoặc công nghệ đốt rác phát điện (waste-to-energy).

Rác thải ròng là gì?

Rác thải ròng là lượng rác còn lại phải thải bỏ sau khi đã trừ phần được tái sử dụng, tái chế và thu hồi. Đây không phải thuật ngữ được định nghĩa trong Luật Bảo vệ môi trường 2020, mà là cách diễn đạt khái niệm “net waste” trong đo lường chất thải.

Hiểu rõ rác thải là gì, nguồn phát sinh và tác hại của từng loại giúp mỗi cá nhân chủ động phân loại, thu gom và xử lý đúng cách, góp phần giảm ô nhiễm môi trường. Để việc phân loại tại nguồn thuận tiện hơn, bạn có thể tham khảo các mẫu thùng rác nhựa tại Nhựa Việt Tiến với nhiều dung tích, màu sắc và thiết kế phù hợp cho gia đình, văn phòng, khu công cộng.

Tài liệu tham khảo: